Trong hành trình hơn bảy thập niên của Khoa Vật lí, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, PGS.TSKH.NGND Nguyễn Thế Khôi là một trong những người thầy để lại dấu ấn sâu đậm. Hành trình nghề nghiệp của thầy gắn với giảng dạy, nghiên cứu Vật lí chất rắn, xây dựng chương trình và sách giáo khoa, đào tạo học sinh giỏi, cùng nhiều năm đồng hành với các đội tuyển Olympic Vật lí Việt Nam. Với các thế hệ học trò và đồng nghiệp, điều còn ở lại không chỉ là những chức danh hay phần thưởng, mà là hình ảnh một người thầy nghiêm cẩn, điềm đạm và bền bỉ dành trọn tâm huyết cho khoa học và giáo dục.
Một đời gắn bó với Khoa Vật lí
Năm 1965, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, thầy Nguyễn Thế Khôi được giữ lại Khoa Vật lí làm cán bộ giảng dạy.. Từ đó, gần như toàn bộ sự nghiệp của thầy gắn với mái trường Sư phạm. Trong quá trình công tác, thầy từng đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ chuyên môn và quản lí, từ lãnh đạo Bộ môn Vật lí chất rắn – Điện tử, Phó Chủ nhiệm Khoa Vật lí đến Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội giai đoạn 1989–1992. Thầy cũng từng giữ trọng trách Chủ tịch Hội đồng Bộ môn Vật lí của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Dù ở cương vị nào, thầy vẫn trước hết là một nhà giáo Vật lí. Với thầy, quản lí không tách rời chuyên môn; mọi công việc cuối cùng đều phải hướng đến chất lượng đào tạo và sự trưởng thành của người học. Đó cũng là điều nhiều thế hệ cán bộ trẻ của Khoa học được từ thầy: làm việc có nguyên tắc, tôn trọng chuẩn mực học thuật và luôn coi trách nhiệm với người học là trung tâm.
Nhà khoa học và người thầy của Vật lí chất rắn
Từ những năm 1970, thầy Nguyễn Thế Khôi đã tham gia nghiên cứu tại Ba Lan trong lĩnh vực vật lí bán dẫn. Các công bố quốc tế cho thấy thầy nghiên cứu những hệ bán dẫn từ pha loãng, các hiệu ứng quang – từ, hiệu ứng Zeeman exciton, giếng lượng tử và siêu mạng CdTe–MnTe. Về sau, hướng nghiên cứu còn mở rộng sang vật liệu nano và bán dẫn pha tạp. Trong bối cảnh điều kiện nghiên cứu trong nước còn nhiều hạn chế, những hoạt động nghiên cứu và hợp tác quốc tế ấy đã góp phần mở rộng hướng tiếp cận chuyên môn, đồng thời tạo thêm nền tảng cho sự phát triển của Vật lí chất rắn – Điện tử tại Khoa.
Dấu ấn của thầy còn thể hiện rõ trong đào tạo. Cuốn Vật lí chất rắn do thầy Nguyễn Thế Khôi và thầy Nguyễn Hữu Mình biên soạn, xuất bản năm 1992, trong nhiều năm là tài liệu học tập quan trọng đối với sinh viên và học viên ngành Vật lí. Ba thập niên sau, năm 2022, “Giáo trình Vật lí chất rắn” do thầy chủ biên cùng các đồng nghiệp trong Bộ môn tiếp tục được xuất bản, kế thừa và cập nhật hệ thống kiến thức cho chương trình đào tạo mới. Hai cuốn sách ra đời cách nhau ba thập niên cho thấy sự gắn bó bền bỉ của thầy với chuyên môn và với công việc đào tạo.
Với nhiều thế hệ học trò, điều thầy truyền lại không chỉ là kiến thức, mà còn là một cách làm khoa học: câu hỏi phải rõ, số liệu phải được tôn trọng, kết luận phải có căn cứ và người nghiên cứu phải biết giới hạn của điều mình biết. Những nguyên tắc tưởng giản dị ấy đã trở thành chuẩn mực nghề nghiệp đối với nhiều thế hệ học trò.
PGS.TSKH. NGND. Nguyễn Thế Khôi những ngày đầu xây dựng phòng thí nghiệm Vật lí Chất rắn – Điện tử
Nối đại học với giáo dục phổ thông
Một dấu ấn đáng chú ý trong hành trình nghề nghiệp của thầy là sự kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo đại học và giáo dục phổ thông. Trong nhiều năm, thầy tham gia các hội đồng chuyên môn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hoạt động của Hội Giảng dạy Vật lí và các hội nghị về đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, bồi dưỡng giáo viên.
Dấu ấn nổi bật là vai trò Tổng chủ biên các sách Vật lí 10, 11 và 12 nâng cao thuộc chương trình triển khai từ năm 2006. Những cuốn sách ấy đã đồng hành với nhiều thế hệ học sinh và giáo viên trên cả nước. Đối với một nhà giáo của trường sư phạm, đó là một sự nối dài có ý nghĩa: từ tri thức chuyên môn và đào tạo giáo viên đến những nội dung Vật lí trực tiếp đến với nhiều thế hệ học sinh phổ thông.
Gần bốn thập niên với Olympic Vật lí
Một dấu ấn đặc biệt khác trong sự nghiệp của thầy Nguyễn Thế Khôi là gần bốn thập niên tham gia công tác tuyển chọn và bồi dưỡng các đội tuyển Vật lí quốc gia. Từ năm 1982, khi Việt Nam lần đầu tham dự Olympic Vật lí quốc tế, thầy đã tham gia công tác tuyển chọn và huấn luyện học sinh. Trong gần bốn thập niên sau đó, trừ những giai đoạn công tác ở nước ngoài, thầy gần như liên tục đồng hành với các đội tuyển, nhiều năm đảm nhiệm vai trò trưởng đoàn hoặc lãnh đạo đoàn Việt Nam tại Olympic Vật lí quốc tế và châu Á.
Phía sau những kết quả của các đội tuyển là nhiều giờ đọc và phân tích đề, huấn luyện lí thuyết và thực nghiệm, trao đổi phương án chấm, bảo vệ quyền lợi chính đáng của học sinh và truyền lại kinh nghiệm cho đội ngũ kế cận. Năm 2021, khi Olympic Vật lí châu Á được tổ chức trực tuyến do đại dịch, thầy vẫn đảm nhiệm vai trò Trưởng đoàn Việt Nam. Cả tám học sinh đều đoạt giải; Nguyễn Mạnh Quân giành Huy chương Vàng, đứng đầu cuộc thi và đạt điểm cao nhất phần thực hành. Ngay trong những năm cuối của hành trình nghề nghiệp, thầy vẫn tiếp tục đồng hành với đội tuyển – một hình ảnh để lại nhiều tình cảm đối với các thế hệ học sinh và đồng nghiệp.
Thầy Nguyễn Thế Khôi (ngoài cùng, bên phải) cùng đội tuyển Vật lí quốc gia tại Olympic Vật lí quốc tế năm 2017.
Di sản của một người thầy
Những đóng góp của thầy được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu và phần thưởng, trong đó có danh hiệu Nhà giáo Nhân dân năm 2012, Huân chương Lao động hạng Ba và hai Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ. Năm 2023, Hội Vật lý Việt Nam truy tặng thầy Giải thưởng Cống hiến, ghi nhận những đóng góp lâu dài trong nghiên cứu, đào tạo, giảng dạy và phát triển Vật lí Việt Nam. Nhưng với các thế hệ học trò và đồng nghiệp, những gì thầy để lại còn hiện diện sâu sắc hơn trong công việc chuyên môn và trong con người.
Dấu ấn ấy còn hiện diện trong những lớp học, những cuốn giáo trình, những nhóm nghiên cứu tiếp tục phát triển Vật lí chất rắn và vật liệu bán dẫn, những giáo viên phổ thông mang tinh thần khoa học vào bài giảng và những thế hệ học sinh Olympic đã trưởng thành. Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy một tinh thần xuyên suốt trong công việc của thầy: coi trọng chuyên môn thực chất trong giáo dục, sự nghiêm túc trong nghiên cứu và việc bồi dưỡng các thế hệ trẻ.
Cuối năm 2022, thầy rời xa đồng nghiệp và học trò. Nhưng những gì một người thầy để lại không dừng lại ở một chặng đời. Trong hành trình 75 năm của Khoa Vật lí, dấu ấn của thầy Nguyễn Thế Khôi vẫn hiện diện trong những thế hệ học trò, trong những hướng nghiên cứu được tiếp nối, trong những trang giáo trình và sách giáo khoa, cũng như trong truyền thống bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lí của Khoa.
Với các thế hệ học trò và đồng nghiệp, nhớ về thầy là nhớ về một nhà giáo nghiêm cẩn, điềm đạm, bền bỉ với chuyên môn và luôn dành sự quan tâm cho sự trưởng thành của những người đi sau. Đó cũng là phần tiếp nối bền vững nhất của một hành trình dành cho Vật lí, cho giáo dục và cho các thế hệ học trò.